Orzech włoski – uprawa w ogrodzie, najlepsze polskie odmiany, przycinanie, wartości odżywcze, nalewka i konfitura z zielonych orzechów

• Orzech włoski
• Uprawa orzecha włoskiego w ogrodzie
• Jak i kiedy przycinać orzech włoski?
• Najlepsze, wybrane odmiany orzecha włoskiego dostępne w Polsce
• Korzyści dla zdrowia człowieka ze spożywania orzechów włoskich 
• Tradycyjne potrawy z orzecha włoskiego

Orzech włoski

Orzech włoski (Juglans regia), to dorastające nawet do 30 metrów (w Polsce do ok. 20 m.) rozłożyste drzewo, którego najcenniejszym walorem są smaczne i zdrowe orzechy, bogate w białko, witaminy (zwłaszcza dużo jest witaminy E), tłuszcze omega-3 i inne korzystne dla zdrowia substancje jak kwas alfa-linolenowy (ALA), czy l-arginina.

Roślina ta jest rozpowszechniona w południowej Europie, północno-zachodniej Afryce i wielu rejonach Azji. Do Polski orzech włoski został sprowadzony z terenów Wołoszczyzny (tereny obecnej Rumunii) i stąd pochodzi (przekręcona w trakcie stosowania) polska nazwa tego drzewa.

Co ciekawe orzech włoski jest obecnie uznawany w Polsce za roślinę inwazyjną – orzechy są bowiem chętnie jedzone przez różne ptaki (zwłaszcza krukowate), które przenosząc je często gubią w locie, czy zakopują w ziemi. Rozpowszechnianiu tej rośliny w Polsce sprzyja także ocieplający się klimat.

Orzech włoski ma też i tą właściwość, że substancje zawarte w jego liściach (np. juglon,  kemferol) wywierają niekorzystne działanie (tzw. allelopatyczne) na inne rośliny. Dlatego pod orzechem włoskim źle rośnie większość roślin nie tylko dlatego, że drzewo to rośnie silnie i zacienia glebę wokół. Warto to wiedzieć na etapie wyboru roślin do ogrodu. Jednym ze sposobów radzenia sobie z tym jest wygrabianie i wyrzucanie liści orzecha włoskiego (nie do kompostu!) – by nie rozkładały się pod drzewem. Jeżeli zatem mamy słoneczne ale ustronne miejsce w naszym ogrodzie, gdzie nie chcemy sadzić wielu roślin, to orzech włoski jest dobrym wyborem. Ale w małym ogrodzie, gdzie mamy różne rośliny orzec włoski będzie przeszkadzał im w wegetacji. Oczywiście przez przycinanie mamy możliwość regulowania wysokości i rozmiarów tego drzewa i dlatego można „dopasować” orzech włoski nawet do niewielkich ogrodów.

Uprawa orzecha włoskiego w ogrodzie

Orzech włoski najlepiej rośnie i owocuje na stanowisku słonecznym w glebie żyznej z dużą zawartością próchnicy, oraz wapnia – preferowany zakres pH gleby to 6,5-7,8. Najdogodniejsze dla tego orzecha są czarnoziemy, gleby brunatne. lessy i rędziny. Nie lubi gleb podmokłych. 
To drzewo ma bardzo głęboki system korzeniowy, sięgający do 3 m w głąb ziemi, dlatego poradzi sobie także na gorszych glebach. Ale właśnie z powodu głębokiego systemu korzeniowego, źle rośnie na ternach o wysokim poziomie wód gruntowych.

Można więc powiedzieć, że – co do zasady i w pewnym uproszczeniu - orzech włoski, jeżeli posadzimy go w przynajmniej w przeciętnie dobrej glebie na słonecznym miejscu, będzie „rósł sam”. Oczywiście na początku warto dbać o podlewanie w okresie suszy i wskazane jest zasilać go raz w roku (na wiosnę) kompostem, czy nawozem mineralnym wieloskładnikowym. Szczególnie ważne jest dostarczanie wapnia. Warto przynajmniej raz na 2 lata zwapnować glebę pod orzechem (późną jesienią), bo jego liście silnie zakwaszają glebę. 

Jak i kiedy przycinać orzech włoski?

Jeżeli nie chcemy ograniczać wzrostu orzecha włoskiego nie musimy go ciąć. Cięcie co prawda poprawia owocowanie ale i bez cięcia orzech posadzony we właściwym, słonecznym miejscu, w dobrej glebie, zasilany regularnie nawozami i wapniem - owocuje dobrze.

Ale jeżeli chcemy w określony sposób formować młode drzewo, a w późniejszych latach prześwietlać jego koronę możemy ciąć – najdogodniejszym terminem na cięcie orzecha jest sierpień. Wiosną orzech wydziela dużo soków i cięcie jego gałęzi w tym czasie grozi zainfekowaniem jakąś chorobą. Można też przycinać orzecha późną zimą - wczesną wiosną, zanim jeszcze ruszy wegetacja (koniec lutego-marzec). Wcześniej warto sprawdzić przycinając małą gałązkę. Jeżeli nie cieknie z niej sok – można ciąć.

Co do cięcia formującego to eksperci sugerują uformować pień o pnia o wysokości 1-1,5 metra (czyli wyciąć gałązki rosnące niżej). Jeżeli drzewo ma ok. 5 lat trzeba wybrać i zostawić kilka najsilniejszych gałęzi rosnących równomiernie na wszystkie strony, najlepiej jeżeli odrastają od pnia pod jak największym kątem. Pozostałe gałęzie trzeba wyciąć. W kolejnych latach powinniśmy usuwać gałęzie rosnące niżej (niż zaplanowane 1-1,5 metra), krzyżujące się, rosnące pionowo albo do wewnątrz korony, a także gałęzie chore, czy suche.

Najlepsze, wybrane odmiany orzecha włoskiego dostępne w Polsce

Oczywiście można posadzić (wysiać) sobie samemu orzech włoski wsadzając po prostu ładny i zdrowy owoc (orzech) tej rośliny do żyznej ziemi. Najczęściej bez problemu wyrośnie. Ale nie mamy w takim przypadku gwarancji, że drzewo w ten sposób posadzone będzie miało identyczne orzechy z tym wsadzonym do ziemi. Ponadto tak wysiany orzech (drzewo) zacznie owocować dopiero po 8-10 latach od wysiania.
Znacznie pewniejszą i lepszą metodą jest zakup w szkółce sadzonki szczepionej – takie drzewa zaczynają owocować już po 4–5 latach po posadzeniu.

Warto też wiedzieć, że dla obfitszego owocowania trzeba posadzić przynajmniej dwie różne odmiany niedaleko siebie, by wzajemnie się zapylały.

Polskimi, najlepiej dostosowanymi do naszego klimatu odmianami orzecha włoskiego są:

Leopold – plenna odmiana stworzona przez polskiego przez szkółkarza Leopolda Dudka, orzechy tej odmiany mają wyjątkowo mocny, aromatyczny smak, a cechą charakterystyczną są postrzępione liście. Drzewko zaszczepione tą odmianą owocuje już w 2-3 roku po posadzeniu. 

Dodo (inna nazwa Godyń) – obficie owocująca, bardzo odporna na mróz odmiana (wytrzymuje mrozy do -30 stopni Celsjusza. Odmiana średnio odporna na antraknozę (brunatną plamistość liści). Orzechy dojrzewają wcześnie - już od połowy września.

Resovia – rodzi średniej wielkości orzechy smaczne, słodkawe o cienkiej skorupie, łatwej do rozłupania, Bardzo mrozoodporna odmiana choć dość podatna na wiosenne przymrozki. Drzewo dorasta do ok. 6-7 metrów – silnie rozrasta się na boki. Odmiana średnio odporna na antraknozę. Orzechy dojrzewają wcześnie - już od połowy września.

Targo – podobnie jak dwie poprzednie bardzo mrozoodporna także na wiosenne przymrozki, bo późno kwitnie. Orzechy mniej słodkie od Resovii, 

Kościuszko  – odmiana ta rodzi liczne, bardzo duże (o ile nie największe) i niezwykle smaczne orzechy (najlepiej smakuje na świeżo), jedna z najlepszych odmian do uprawy amatorskiej bardzo odporna na mróz i choroby. 

Wiśnicz czerwony – ma niespotykane owoce o czerwono-różowym kolorze miąższu (jądra), a przy tym orzechy są bardzo duże – nie mniejsze niż odmiana Kościuszko i podobnie jak ta poprzednia odmiana, najlepsze są owoce jedzone na świeżo, suszone jądra tych orzechów znacznie się kurczą. Bardzo odporna na mróz i choroby.

Albi – plenna odmiana, średnio odporna na mróz, ale za to bardzo odporna na antraknozę. Drzewa tej odmiany rosną nieduże (do ok. 4-5 m),

Silesia – bardzo plenna odmiana ale średnio odporna na mróz i antraknozę, jądra orzechów tej odmiany trudno się wyłuskują

Tryumf – również plenna odmiana, bardzo mrozoodporna odporna na mróz, i wysoce odporna na antraknozę. Rodzi nieco bardziej cierpkawe orzechy od innych odmian.

Koszycki – polska odmiana, która jest dobrym zapylaczem dla większości innych odmian, rodzi duże i liczne orzechy, wysoce odporna na mróz i choroby,

Korzyści dla zdrowia człowieka ze spożywania orzechów włoskich 

Owoce orzecha włoskiego (orzechy) są nie tylko bardzo smaczne ale i zawierają wiele witamin i związków chemicznych korzystnie wpływających na zdrowie człowieka.

Jak informuje dr Katarzyna Wolnicka, dietetyk z Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH – PIB:
„Chociaż wszystkie orzechy są dobrym źródłem korzystnych dla zdrowia tłuszczów nienasyconych, orzechy włoskie są szczególnie bogate w kwas alfa-linolenowy (ALA). Jest to prekursor kwasów tłuszczowych omega-3 EPA i DHA występujących w tłustych rybach, które znane są ze swoich właściwości chroniących serce. Nasz organizm przekształca ALA w EPA i DHA, choć efektywność tego procesu jest różna u różnych osób. Orzechy włoskie charakteryzują się także najkorzystniejszym spośród orzechów stosunkiem kwasów omega-3 do omega-6. Zawierają składniki mineralne takie jak magnez, żelazo, selen. Polifenole zawarte w orzechach włoskich wykazują zdolności antyoksydacyjne, co jest korzystne dla zdrowia tętnic. Orzechy włoskie są również bogate w witaminę E posiadającą właściwości korzystne dla zdrowia układu krążenia.”

Z badań naukowych wskazywanych przez dr Wolnicką wynika, że spożywanie orzechów włoskich może być szczególnie korzystne dla ochrony zdrowia układu sercowo-naczyniowego.

Liście i zielone łupiny orzecha włoskiego wykazują działanie przeciwbakteryjne i przeciwzapalne, a ponadto przeciwbiegunkowe i przeciwkrwotoczne. Zawierają dużo garbników i dlatego polecane są jako środek ściągający w zaburzeniach żołądkowo-jelitowych. Odwar z liści i zielonych łupin stosuje się w stanach zapalnych gardła i jamy ustnej, oraz do przemywania i okładów przy trądziku, liszajach, oparzeniach. Zielone orzechy włoskie potrafią zwalczyć pasożyty układu pokarmowego. 

Tradycyjne potrawy z orzecha włoskiego

Nalewka z orzecha włoskiego

Kiedyś bardzo popularną odmianą nalewki orzechowej była nalewka z zielonych owoców orzecha włoskiego, zwana tinkturą orzechową, ratafią orzechową, likierem orzechowym albo orzechówką.
Nalewka orzechowa jest tak zakorzeniona w tradycji Mazowsza, że produkt ten został w 2019 roku wpisany na listę produktów tradycyjnych w kategorii Napoje w woj. mazowieckim.
Jak informuje Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, do tej nalewki stosuje się orzechy zbierane na początku lipca. Do pokrojonych na ćwiartki orzechów dodaje się korzenie i zalewa mieszaniną spirytusu z 0,4 litra wody. Szczelnie zamknięte naczynie odstawia się na 2-3 tygodnie. Do syropu zrobionego z cukru i wody wlewa się przecedzoną nalewkę, esencję migdałową i doprawia mieszanką ziół z gałki muszkatołowej, anyżu, pieprzu  i cynamonu. Całość przesączana jest przez bibułę filtracyjną lub gęste płótno i rozlewana jest do butelek. Uzyskaną orzechówkę odstawia się na około 12 miesięcy w celu dojrzewania.

Konfitura z zielonych orzechów włoskich

Produkt ten został w 2016 roku wpisany na listę produktów tradycyjnych w kategorii Warzywa i owoce w woj. świętokrzyskim. Jak informuje Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi: 
Konfitura z zielonych orzechów ze względu na dość długi oraz kosztowny proces jej przygotowania, na przełomie XIX i XX wieku była popularna głównie na dworach. Dopiero z czasem umiejętność jej wytwarzania została przejęła przez mniej zamożnych mieszkańców powiatu opatowskiego. 
Do przygotowania konfitury wykorzystywane są następujące surowce: orzechy włoskie w zielonej skorupce zbierane w trzeciej dekadzie czerwca, cukier, woda, goździki oraz cynamon. Pierwszym etapem przygotowania konfitury jest długie moczenie zielonych orzechów włoskich w wodzie, następnie ich gotowanie oraz zalewanie coraz bardziej nasyconym syropem aż do pełnego wysycenia cukrem. Końcowym etapem przygotowania konfitury jest przełożenie jej do odpowiednio wcześniej przygotowanych naczyń np. słoików i pasteryzacja. Długi okres maceracji pozwala na wypłukanie znacznej ilości substancji garbnikowych i gorzkich. Dzięki temu konfitura z zielonych orzechów ma słodko-gorzki smak i korzenny zapach. Jest znakomitym i wykwintnym dodatkiem do dań mięsnych oraz podawanych jako dania główne i desery.