Mieszkańcy tylko pragnęli ciszy, dochodzili tego przed sądem, ale w takim przypadku to przedsiębiorca ma rację i może generować hałas

• Zakład kamieniarski kontra nielegalni mieszkańcy
• Materialny zakres art. 115a Prawa ochrony środowiska
• Legalność zabudowy jako przesłanka ochrony prawnej
• Hierarchia interesów prawnych sąsiadów: legalność jako kryterium
• Ustalenie obszaru oddziaływania zakładu
• Konsekwencje dla praktyki administracyjnej i sądowej
• Implikacje świeżego wyroku NSA dla konfliktów przestrzennych

Zakład kamieniarski kontra nielegalni mieszkańcy

Wyrok NSA z 21 kwietnia 2026 r., sygn. akt III OSK 1790/23, rozstrzyga fundamentalny konflikt interesów: czy osoby zamieszkujące nielegalnie zmienione lokale mogą żądać ograniczenia działalności gospodarczej prowadzonej zgodnie z prawem? Sprawa dotyczyła postępowania o wydanie decyzji ustalającej dopuszczalny poziom hałasu dla zakładu prowadzącego obróbkę kamienia na terenie przemysłowo-usługowym.

Organ umorzył postępowanie, wskazując, że zabudowa mieszkaniowa w sąsiedztwie zakładu powstała nielegalnie, bez wymaganej decyzji o zmianie sposobu użytkowania. NSA potwierdził stanowisko organu, formułując zasadę o doniosłym znaczeniu dla praktyki stosowania prawa ochrony środowiska: nielegalność zabudowy mieszkaniowej wyklucza możliwość korzystania z ochrony przewidzianej w art. 115a ustawy – Prawo ochrony środowiska.

Materialny zakres art. 115a Prawa ochrony środowiska

Podstawę rozstrzygnięcia stanowi art. 115a ustawy z 27 kwietnia 2001 r. – Prawo ochrony środowiska, który umożliwia wydanie decyzji ustalającej dopuszczalny poziom hałasu przenikającego do środowiska w związku z działalnością instalacji lub urządzenia. Przepis ten stanowi instrument ochrony terenów wymienionych w art. 113 ust. 2 pkt 1 tej ustawy, w szczególności terenów przeznaczonych pod zabudowę mieszkaniową.

Legalność zabudowy jako przesłanka ochrony prawnej

Kluczowe dla rozstrzygnięcia było ustalenie, czy dany teren można zakwalifikować jako "teren przeznaczony pod zabudowę mieszkaniową" w rozumieniu art. 113 ust. 2 pkt 1 Prawa ochrony środowiska. NSA wskazał, że w przypadku braku miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego kwalifikacja terenu następuje na podstawie jego faktycznego zagospodarowania i wykorzystywania, z uwzględnieniem terenów sąsiednich.

Oznacza to, że zabudowa musi być legalna, a w szczególności zrealizowana na podstawie ostatecznej decyzji o pozwoleniu na budowę lub decyzji o zmianie sposobu użytkowania. W rozpoznawanej sprawie lokale użytkowe zostały przekształcone na mieszkalne bez wymaganej decyzji administracyjnej. Brak takiej decyzji wykluczył możliwość zakwalifikowania nieruchomości jako terenu zabudowy mieszkaniowej podlegającego ochronie.

Hierarchia interesów prawnych sąsiadów: legalność jako kryterium

NSA sformułował zasadę o fundamentalnym znaczeniu dla praktyki orzeczniczej: ochrona przed hałasem nie może prowadzić do ograniczenia działalności gospodarczej prowadzonej zgodnie z prawem na terenach o charakterze przemysłowo-usługowym w sytuacji, gdy zabudowa mieszkaniowa powstała później i bez wymaganej w tym zakresie decyzji administracyjnej.

Argumentacja Sądu opiera się na hierarchii interesów prawnych. Interes przedsiębiorcy działającego legalnie, na podstawie wymaganych zezwoleń, zasługuje na wyższy stopień ochrony niż interes osób korzystających z nieruchomości w sposób niezgodny z prawem. Ratio decidendi opiera się na założeniu, że porządek prawny nie może premiować nielegalnych zachowań poprzez przyznawanie ich podmiotom uprawnień wykraczających poza te, które przysługują podmiotom działającym zgodnie z prawem.

Ustalenie obszaru oddziaływania zakładu

NSA odniósł się również do kwestii proceduralnej dotyczącej ustalenia obszaru oddziaływania zakładu. Sąd wskazał, że obszar ten może zostać ustalony w oparciu o wyniki pomiarów hałasu przeprowadzonych przez wyspecjalizowany organ – w tym przypadku Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska.

Pomiary przeprowadzone przez organ posiadający kompetencje techniczne i merytoryczne w zakresie oceny oddziaływania akustycznego korzystają z domniemania prawidłowości. Brak szczegółowego zakwestionowania tych ustaleń przez stronę postępowania – w sposób merytoryczny, oparty na dowodach przeciwnych – wyklucza skuteczne podważenie ich prawidłowości w toku postępowania sądowoadministracyjnego.

Konsekwencje dla praktyki administracyjnej i sądowej

Wyrok NSA w sprawie III OSK 1790/23 wyznacza klarowną linię orzeczniczą w zakresie stosowania art. 115a Prawa ochrony środowiska. Ustalenia te mają bezpośrednie implikacje dla organów ochrony środowiska rozpoznających wnioski o ustalenie dopuszczalnego poziomu hałasu.

Organy zobowiązane są do weryfikacji legalności zabudowy mieszkaniowej, na rzecz której miałaby być ustanowiona ochrona akustyczna. Weryfikacja ta powinna obejmować:

• ustalenie, czy budynek/lokal został zrealizowany na podstawie decyzji o pozwoleniu na budowę z przeznaczeniem mieszkaniowym;
• w przypadku zmiany sposobu użytkowania – czy uzyskano wymaganą decyzję administracyjną;
• w przypadku braku formalnej decyzji – czy zmiana sposobu użytkowania w ogóle wymagała takiej decyzji według obowiązujących przepisów prawa budowlanego.

Implikacje świeżego wyroku NSA dla konfliktów przestrzennych

Wyrok ma szersze znaczenie w kontekście konfliktów przestrzennych na pograniczu stref przemysłowych i mieszkaniowych. W praktyce zdarzają się sytuacje, w których tereny pierwotnie przeznaczone pod działalność gospodarczą stopniowo ulegają umieszkaniowieniu – często w sposób niezgodny z obowiązującymi przepisami.

NSA wyraźnie wskazuje, że taka praktyka nie może prowadzić do wtórnego ograniczania praw przedsiębiorców działających legalnie. Zmiana faktycznego charakteru terenu, dokonana z naruszeniem prawa, nie może być podstawą do żądania modyfikacji warunków prowadzenia działalności gospodarczej przez podmioty, które uzyskały stosowne zezwolenia w zgodzie z przeznaczeniem terenu obowiązującym w momencie ich uzyskania.

Rozstrzygnięcie to chroni stabilność obrotu gospodarczego i pewność prawa. Przedsiębiorcy mogą mieć uzasadnione przekonanie, że jeśli działają zgodnie z prawem na terenach o określonym przeznaczeniu, ich prawa nie zostaną ograniczone wskutek nielegalnych działań osób trzecich.

Źródło: NSA (wyrok NSA z 21 kwietnia 2026 r., sygn. akt III OSK 1790/23)