Czy można sprzedać grób na cmentarzu? Co mówią przepisy?

• Oferta sprzedaży miejsca pochówku? To może być oszustwo
• Kto może nabyć prawo do grobu?
• Przekazanie miejsca pochówku. Jakie warunki trzeba spełnić?
• Podsumowanie

Oferta sprzedaży miejsca pochówku? To może być oszustwo

Zaglądając w internetową wyszukiwarkę, możemy znaleźć na sprzedaż wiele ofert sprzedaży miejsc pochówku. Ceny potrafią sięgać nawet kilkudziesięciu tysięcy złotych i obejmować groby – jakkolwiek to zabrzmi – w dość prestiżowych miejscach.

Prawo do grobu ma szczególny charakter. Nie jest ono po prostu prawem własności nieruchomości. Należy zacząć od tego, że grób nie stanowi prawa majątkowego i nie podlega obrotowi cywilnoprawnemu. W świetle obowiązującej ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych z 1959 roku, możemy mówić co najwyżej o prawie do pochówku w danym grobie (art. 8 ust. 3). Prawo to jest niezbywalne oraz niedziedziczne. Nie można go więc przekazać innej osobie np. w drodze testamentu. Może więc nastąpić sytuacja, że kupimy od kogoś grób, ale gdy przyjdzie nam z niego skorzystać, to dostaniemy odmowę pochówku od zarządu cmentarza.

Kto może nabyć prawo do grobu?

Prawo do grobu to nie własność, lecz forma umowy z zarządcą cmentarza, oparta na zaufaniu i przepisach ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych z 1959 roku. Kiedy dochodzi do czyjegoś pochówku w danym miejscu, to zgodnie z prawem, a dokładnie art. 10 wspomnianej ustawy, w tym samym grobie mają prawo zostać potem pochowani najbliżsi członkowie rodziny osoby w nim pochowanej. Będą to:

1. współmałżonek zmarłego,

2. zstępni krewni (dzieci, wnuki),

3. wstępni krewni (rodzice, dziadkowie),

4. krewni boczni do czwartego stopnia pokrewieństwa,

5. powinowaci w linii prostej do pierwszego stopnia (np. teściowie).

Tak więc jeśli komuś zależy na tym by zostać pochowanym na cmentarzu, gdzie spoczywają osoby zasłużone, albo na cmentarzu z jakiegoś powodu ważnego historycznie bądź kulturowo, po wykupieniu takiej „kwatery” od osoby prywatnej, można się niemile zdziwić, bo zarząd cmentarza może odmówić pochówku, jeśli nie należymy do grona osób wymienionych w art. 10 wspomnianej ustawy.

Przekazanie miejsca pochówku. Jakie warunki trzeba spełnić?

Z prawnego punktu widzenia jest możliwe przekazanie miejsca pochówku innej osobie, ale przy spełnieniu kluczowego warunku. Będzie to możliwe, gdy regulamin cmentarza przewiduje możliwość przekazania innej osobie prawa do grobu. O ile często regulamin na taką sytuację zezwala, o tyle najczęściej dotyczy to przekazania pustego grobu, tzn. takiego, w którym nikt jeszcze nie został pochowany. W przypadku, gdy w danym grobie jest już ktoś pochowany, zarząd cmentarza może obwarować przekazanie go warunkiem bycia nabywcy w gronie krewnych osoby pochowanej.

Jeszcze raz jednak trzeba podkreślić, że scedowanie tego prawa jest dopuszczalne tylko za zgodą i według procedur określonych przez zarządcę cmentarza, o których warto się dowiedzieć zanim zdecydujemy się na zakup z internetowej oferty. Jeśli regulamin cmentarza nie przewiduje przeciwwskazań, można zawrzeć umowę przed notariuszem i przekazać prawo do grobu innej osobie. Takie sytuacje mogą się zdarzyć np. w przypadku zmiany miejsca zamieszkania lub gdy rodzina nie potrzebuje już rezerwowanego miejsca. Regulamin danego cmentarza może zawierać własne zasady dotyczące przekazywania grobów. Nierzadko wymagane jest pisemne oświadczenie o pokrewieństwie, a nawet przedstawienie dokumentów takich jak akt zgonu, akt urodzenia, czy akt małżeństwa.

Orzecznictwo także wspiera powyższą wykładnię przepisów wspomnianej ustawy. Warto przytoczyć choćby jedno z orzeczeń Sądu Najwyższego (wyrok z dnia 13 lutego 1979 r., sygn. akt I CR 25/79):

„Uprawnienie do grobu lub do miejsca (…) jest to uprawnienie o charakterze dobra osobistego. Do dóbr osobistych człowieka bowiem należy zaliczyć jego prawo, aby jego zwłoki znalazły się w wybranym przez niego miejscu, w szczególności w grobie rodzinnym obok osób mu bliskich. (…) Ze względu jednak na dominujący charakter dobra osobistego prawo do grobu nie podlega regułom dziedziczenia. Prawo do pochowania w danym grobie przysługuje z reguły określonym osobom, które same grób urządziły lub dla których został on urządzony. Reguły dziedziczenia mogą co najwyżej służyć za posiłkową wskazówkę w wypadkach, gdy miejsca w grobie rodzinnym nie zostały z góry przeznaczone przez osobę, która go urządziła, dla określonych osób bliskich”.

Oprócz sprzedaży grobu, w Polsce istnieje możliwość także sprzedaży samego nagrobka, bez prawa do pochowku w danym miejscu. Trzeba bowiem odróżnić dwa pojęcia:

1. nagrobek to kamienna konstrukcja pomnika, bez miejsca pochówku (ustawa o cmentarzach i chowaniu zmarłych traktuje te dwa elementy zupełnie osobno) - jest to materiał kamieniarski podlegający demontażowi i sprzedaży, stanowiący prywatną własność osoby, która sfinansowała jego postawienie;

2. miejsce pochówku – jest to grunt, stanowiący własność gminną lub parafialną; osoba fizyczna nie posiada tego gruntu na własność, a jedynie opłaca tzw. prawo do grobu (prawo do dysponowania miejscem pochówku), które – jak wspomniano wcześniej - z reguły jest niezbywalne i nie podlega swobodnemu obrotowi handlowemu.

Trzeba jednak pamiętać o istotnej kwestii, a mianowicie, że w wymagana jest zgoda zarządcy cmentarza na każdorazową ingerencję w strukturę grobu. Samowolny jego demontaż grozi karami finansowymi. Ponadto, jeśli prawo do grobu przysługuje wspólnie kilku osobom, to na likwidację lub zmianę pomnika muszą zgodzić się wszyscy współuprawnieni. Wynika to z art. 199 Kodeksu cywilnego, stanowiącego o rozporządzaniu rzeczą wspólną: „Do rozporządzania rzeczą wspólną oraz do innych czynności, które przekraczają zakres zwykłego zarządu, potrzebna jest zgoda wszystkich współwłaścicieli. W braku takiej zgody współwłaściciele, których udziały wynoszą co najmniej połowę, mogą żądać rozstrzygnięcia przez sąd, który orzeknie mając na względzie cel zamierzonej czynności oraz interesy wszystkich współwłaścicieli”.

Może się okazać, że za niedługo aktualne zasady dotyczące dysponowaniem grobu, zostaną jeszcze bardziej zaostrzone. Rząd planuje przeprowadzić reformę co zasad finansowania opłat cmentarnych. Nowe regulacje mają precyzyjnie określić, za co samorządy mogą pobierać pieniądze od rodzin zmarłych oraz kto będzie odpowiadał za kształtowanie tych stawek. Zmiana przepisów ma umożliwić gminom pobieranie opłat za korzystanie z cmentarzy komunalnych oraz znajdujących się na nich obiektów i urządzeń. Po zmianach, podstawą ustalania opłat ma być ustawa o gospodarce komunalnej, a nie wyłącznie ustawa o cmentarzach i chowaniu zmarłych z 1959 roku. Zmiany będą oznaczać, że to lokalne rady gmin i miast będą ustalać opłaty za korzystanie z cmentarzy komunalnych oraz znajdujących się na nich obiektów i urządzeń. Opłaty cmentarne zaczną funkcjonować na takich samych zasadach jak inne usługi publiczne świadczone przez samorządy. Każdy użytkownik cmentarza będzie mógł więc łatwo sprawdzić, z czego wynika konkretna kwota i na jakiej podstawie została uchwalona.

Podsumowanie

Podsumowując, przed podjęciem decyzji o zakupie miejsca na cmentarzu warto w pierwszej kolejności sprawdzić, czy regulamin danej nekropolii dopuszcza taką możliwość i na jakich zasadach może dojść do przeniesienia związanych z nim uprawnień. Nie można wykluczyć, że nawet w tak szczególnej kwestii pojawią się konflikty, zwłaszcza gdy kilka osób będzie zgłaszać roszczenia do tego samego miejsca pochówku. Przed zawarciem umowy z osobą prywatną należy rozważyć, czy bezpieczniejszym rozwiązaniem nie będzie uzyskanie miejsca bezpośrednio od zarządcy cmentarza, na podstawie odpowiedniej umowy. Pozwoli to ograniczyć ryzyko przyszłych sporów i uniknąć niepotrzebnych komplikacji.

Adwokat Pamela Opoczka